Küresel enerjide tarihin en büyük krizinin perde arkası.. Türkiye nasıl etkilenir?

Merve Gök

Editör

13 Ekim 2021, 11:51

Dünyada enerji fiyatları tarihinin en büyük krizini yaşıyor. Artan talebi karşılayacak arz olmamasıyla beraber doğal gaz, kömür ve elektrikte fiyatlar zirveyi gördü. Avrupa’nın yanı sıra Çin, Hindistan, Brezilya gibi ülkeleri de saran enerji krizi nedeniyle sektörler durma noktasına geldi. Peki, dünya devlerini sarsan bu krizin ardında yatan sebepler neler? Kış şartları da yaklaşırken, bu kriz Türkiye’de nasıl hissedilecek?

 

Yetersiz arz ve artan taleple yükselişe geçen doğal gaz ve kömür fiyatları dünyada kırmızı alarma sebep oldu. Bazı ülkelerde günler süren elektrik kesintileri yaşanırken, fabrikalar yeterli enerji bulmadığı için üretimlere ara vermek zorunda kaldı.

 

ENERJİ KRİZİ AVRUPA'NIN YANI SIRA ÇİN VE HİNDİSTAN'I ETKİLİYOR

 

Dünyanın en büyük enerji tüketicisi konumunda bulunan Çin’de ülkenin yüzde 70’inin elektrik üretimini karşılayan termik santrallerde kömür tedarikinde yaşanan sıkıntı yüzünden eyaletlerin yarısında günler süren elektrik kesintileri meydana geldi. Sert tasarruf tedbirleri alan hükümet, nüfus yoğunluğu yüksek şehirlerde planlanmış elektrik kesintileri uyguluyor. 

 

Hindistan’da da elektriğin başlıca kaynağı olan kömürde kıtlık var. Ülkenin bazı eyaletlerde planlı elektrik kesintilerine başlanırken, birçok fabrika yeterli enerjiyi bulamadığı için üretime ara vermeye başladı. 

 

Ülkede yaşanan sel baskınlarının madenlere ulaşması yüzünden kömür çıkarılamıyor. Brezilya’daysa kuraklık, hidroelektrik santrallerindeki üretimi engellediği için ülke doğalgaz ithalatına yönelmiş durumda.

 

AVRUPA'DA FİYATLAR TIRMANDI

 

Sadece Eylül ayında bazı Avrupa başkentlerinde elektrik ve gaz fiyatlarındaki artış hayatı olumsuz etkiliyor.

 

Doğalgaz fiyatları 200 dolardan 1800 dolara çıkarken kömürün tonu ise 50 dolardan 270 dolar seviyesine çıkarak son 15 yılın zirvesini gördü. 

 

Amsterdam’da geçen ay yüzde 15. Atina’da yüzde 14, Bükreş’te yüzde 5, Oslo’da 19 gibi fiyat artışları var.   Londra, Paris, Almanya’nın bazı bölgelerinde ise bu rakam daha yukarılarda.

 

Doğal gazda Romanya’da yüzde 23, Yunanistan’da yüzde 13, Kopenhag’da yüzde 12, Brüksel’de yüzde 10, Sofya’da yüzde 10, Amsterdam ve Londra’da yüzde 9 fiyat artışı tüketicilere yansıtılmış durumda.

 

Spot piyasalarda ise İtalya’da elektrik fiyatları yıllık baza yüzde İtalya'da 274, İspanya’da yüzde 234, Yunanistan’da yüzde 229, Bulgaristan’da yüzde 201, Almanya’da yüzde 183, Fransa’da yüzde 165 ve İngiltere’de yüze 145 artış durumda. Türkiye’de ise fiyat artışı yüzde 70 seviyelerinde.

 

Avrupa’da geçen yıl 100 dolara kadar düşen bin metreküp doğalgaz fiyatı, spot piyasalarında yaz başından beri artarak 2 bin dolara yaklaştı. Kömür fiyatı da Avrupa’da tüm zamanların en yüksek seviyesini gördü, ton fiyatı 275 dolara çıkarak rekor kırdı.

 

FİYATLARIN YÜKSELMESİNİN ARDINDA NELER VAR?

 

Küresel iklim değişiklikleri, petrol, kömür ve doğalgaza tüm dünyada talebin artışı, yaşanan enerji krizinin bir boyutu. 

 

Peki bu kriz nasıl başladı? Pandeminin etkisinin zirvede olduğu dönemlerde, küresel düzeyde enerji fiyatları dip seviyesini görmüştü. O dönem aşırı düşen fiyatlar dünya ekonomisi yavaşlamış hatta durmuştu. Üreticiler ve tedarikçiler ellerindeki petrolü tutmanın bile maliyetini ödemek istemiyor, neredeyse bedava vermeyi kabul ediyordu. 

 

Şimdi de dünya ekonomisi kısa sürede hareketlenmeye başladı. Ancak yüksek devirle dönmek isteyen dünyanın dinamikleri buna ayak uyduramıyor. Zira pandemide dev limanlar çalışmamış personelleri dağılmıştı. Çok sayıda yeni enerji tesisi üretimine ara vermiş ve talepte ciddi düşüşler yaşanmıştı.

 

Elbette temel neden enerji talebine karşın arzın yetersiz kalması. Çin’in Avustralya’dan yeterince Kömür alamayıp ABD ve Rusya’ya yönelmesi, Avrupa’nın rüzgar üretimindeki düşüşün etkisiyle yenilenebilir enerjiden istediği verimi alamamaması, kendi Doğalgaz stoklarını yükselen fiyatların da etkisiyle kış öncesi dolduramaması sonucu kömürün fiyatı 3’e katlanırken doğalgaz da rekor fiyatları gördü.

 

Ayrıca ABD’de petrol şirketleri yeni kuyu yatırımı yapmaktan kaçınıyor. Rusya’nın gaz satarken dünyanın bu durumu karşısında naz yapması ve LNG gazlaştırma terminallerinin üretimlerine ara vermesi de fiyatlarda etkili oluyor. Uzun vadeli kontratlarda şimdilik bir sıkıntı olmasa da eğer bir ülke spot piyasadan enerji temin etmek zorunda kalıyorsa en pahalı seviyeden almaya mahkum. Türkiye’de de son dönemde doğalgaz, elektrik ve akaryakıta peş peşe zamlar gelmişti. Hükümetin muhtemel yeni zamlar konusunda atacağı adımlar ise henüz net değil.

 

TÜRKİYE ENERJİ KRİZİNDEN NE KADAR ETKİLENECEK?

 

Enerjide kırmızı alarm verildiği bu dönemde Türkiye'de durum ne? Türkiye doğalgaz ve elektrikli bir sıkıntı yaşayacak mı? Türkiye enerji fiyatlarında neler yaşanacak?

 

Her ne kadar dünyada doğalgaz tedariğinde sıkıntı yaşansa da, Türkiye’nin 2026 yılına kadar devam eden uzun dönemli doğalgaz alım anlaşmaları mevcut. Bu anlaşmalar sayesinde Türkiye’nin enerji konusunda kısmen eli güçlü konumda. Bu sayede Türkiye’nin doğalgaz fiyatlarında yaşanacak artışlardan çok fazla etkilenmemesi bekleniyor.

 

Diğer yandan Türkiye 2020'de Karadeniz'de bulduğu doğalgaz rezervlerinden önce, 2,83 milyar metreküp doğalgaz rezerviyle, dünyada doğalgaz bulunan ülkeler listesinde 90. sırada bulunuyordu. Karadeniz'de bulunan rezervin toplam miktarı 800 milyar ila 2 trilyon metreküp arasında tahmin edildiğinden Türkiye'nin bu listede ilerleyen dönemde ilerlemesi bekleniyor. Türkiye'nin bulduğunu ilan ettiği yüzlerce milyar metreküp rezerv henüz uluslararası ölçümlere girmiş değil.

 

Fiyat artışlarının Türkiye’de daha alt düzeylerde olacağı düşünülüyor. 

 

Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) Doğal Gaz Sektör Raporu'na göre; Türkiye 2020 yılında yüzde 33,6 oranında Rusya'dan, yüzde 24 oranında Azerbaycan'dan ve yüzde 11,1 oranında İran'dan uzun vadeli anlaşmalarla boru hattı üzerinden doğalgaz ithal etti. 

 

Bu kurulu güçte dikkat çeken diğer bir nokta ise yenilenebilir enerjideki durum. Türkiye  2020 yılında yenilenebilir enerji kurulu gücünü en çok artıran Dünya’da dokuzuncu, Avrupa’da dördüncü ülke konumuna yükseldi. 

 

Mevcut kurulu gücün %64,7’sine karşılık gelen 63.689 MW’ı yerli, %53,2’sine karşılık gelen 52.353 MW’ı yenilenebilir kaynaklardan oluşuyor. 

 

2020 yılında Türkiye'de üretilen elektrik enerjisinin %57,4’ünü yerli, %42,4’ü de yenilenebilir kaynaklardan elde edilmiş durumda.